Zachęcamy do zapoznania się z zarysem dziejów Wydziału Historycznego przygotowanym przez dr hab. Marię Stinię, prof. UJ.

Nauki historyczne pojawiły się na wydziale sztuk wyzwolonych krakowskiego uniwersytetu w XV wieku, wykłady prowadzono według historyków starorzymskich oraz wprowadzano elementy historii Polski. W XVI wieku profesor uniwersytetu Maciej z Miechowa wydał Chronica Polonorum, która była kontynuacją Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza. Wykłady prowadzono również według Kroniki polskiej Marcina Kromera. W 1621 r. z zapisu Sebastiana Petrycego utworzono funkcję historiografa uniwersyteckiego. Gabriel Władysławski w 1639 r. ufundował katedrę chronologii. Wiek osiemnasty przyniósł uniwersytetowi reformę kołłątajowską, a uczelnia funkcjonowała jako Szkoła Główna Koronna. Zmieniono strukturę tworząc Kolegium Fizyczne i Kolegium Moralne, składające się trzech szkół: teologicznej, prawnej i literatury. W szkole literatury wykładano nauki pomocnicze historii oraz kulturę klasyczną – umysłową i materialną. Upadek Rzeczpospolitej oznaczał zasadnicze zmiany również dla uniwersytetu. Do czterowydziałowego modelu uczelni powrócono w 1805 r., która działała wówczas jako austriacki Uniwersytet Krakowski z trzyletnim Wydziałem Filozoficznym jako studium wstępnym. Wyodrębniono na nim zajęcia obowiązkowe, do których należały między innymi historia powszechna, wykładana na I i II roku oraz historia Austrii na roku III. Zajęcia nadobowiązkowe obejmowały także historię sztuk i rzemiosł, archeologię, heraldykę i numizmatykę. Przedmioty obowiązkowe były wykładane zgodnie z przyjętym programem i wyznaczonymi podręcznikami, natomiast nadobowiązkowe dawały wykładowcom swobodę w doborze treści. Językiem wykładowym na wydziale był język niemiecki i łaciński. Zmiany sytuacji politycznej i militarnej spowodowały, że w 1809 r. Kraków został przyłączony do Księstwa Warszawskiego. Konflikt uczelni z Izbą Edukacyjną Księstwa nie sprzyjał rozwojowi uczelni. Na Wydziale Filozoficznym obowiązkowym przedmiotem była historia powszechna, z możliwością dodatkowego wyboru bibliografii. Na czele katedry bibliografii stanął Jerzy Samuel Bandkie, jeden z najwybitniejszych wykładowców wydziału. Rok 1815 przyniósł kolejną zmianę sytuacji politycznej – Kraków wraz z okręgiem stał się wolnym miastem, ale pod „opieką” trzech zaborców. Dzięki działalności profesora literatury Michała Wiszniewskiego nastąpił rozwój badań historycznych, w tym szczególnie badań historycznoliterackich. Rozwijała się historiografia uniwersytecka. Józef Muczkowski rozpoczął gromadzenie źródeł do dziejów uniwersytetu. Po powstaniu krakowskim w 1846 r. i włączeniu Krakowa do Cesarstwa Austriackiego, a także po burzliwym okresie Wiosny Ludów, w latach 50. XIX w. miał miejsce trudny okres germanizacji uczelni. Przeprowadzono w tym czasie gruntowną reformę uczelni austriackich, w wyniku których Wydziały Filozoficzne stały się równoważnymi innym wydziałom. Rozpoczął się wówczas proces profesjonalizacji nauki, w wyniku którego usamodzielniło się wiele dyscyplin naukowych. Od początku lat 60. XIX w. nastąpił rozwój nauk historycznych. W Krakowie obok katedry historii powszechnej, w 1861 r. powstała katedra historii Austrii. Po uzyskaniu autonomii Galicji i polonizacji uczelni powstały katedry, które w przyszłości miały stanowić podstawę samodzielnego wydziału. Jako kolejne katedry tworzono: historii polskiej (1869), nadzwyczajną nauk pomocniczych historii (1898, od 1906 zwyczajną), nadzwyczajną archeologii (1866, od 1874 zwyczajną), nadzwyczajną historii sztuki (1882, zwyczajną od 1889), nadzwyczajną katedrę antropologii (1926, zwyczajna od 1934) oraz nadzwyczajną katedrę muzykologii (1917, zwyczajna od 1921).

Po odzyskaniu niepodległości zachowano czterowydziałową strukturę uczelni, z rozbudowanym Wydziałem Filozoficznym. Po okresie II wojny światowej oraz po wycofaniu się Niemców z Krakowa rozpoczęto przygotowania do otwarcia uniwersytetu. Rada Wydziału Filozoficznego UJ przyjęła 15 lutego 1945 r. uchwałę, na podstawie której wydział ten został podzielony na dwa: Wydział Humanistyczny i Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Pomimo tego, że otrzymano stosowne zatwierdzenie z Ministerstwa Oświaty dopiero w lutym 1946 r., podział ten funkcjonował od początku roku akademickiego 1945/1946. Dążenia władz komunistycznych do pełniej kontroli nad uczelnią spowodowały dalsze podziały. W 1951 r. rozpoczęto prace nad organizacją nowego Wydziału Historycznego, który obok Wydziałów Filozoficzno-Społecznego i Filologicznego miano wyodrębnić z Wydziału Humanistycznego. Organizację nowego wydziału powierzono ówczesnemu doc. dr. Józefowi Garbacikowi. Na kolejnych spotkaniach grona profesorskiego ustalano jego strukturę, sprawy etatów i stanowisk, przydzielano lokale, określono program zajęć dydaktycznych. Kwestię struktury dyskutowano także w poszczególnych dyscyplinach. Na ich czele stali prof. Jan Dąbrowski (historia), doc. dr Jerzy Szablowski (historii sztuki), prof. Rudolf Jamka (historii kultury materialnej) oraz prof. Zdzisław Jachimecki (muzykologia). Samodzielny byt Wydział Historyczny rozpoczął od października 1951 r. Dziekanem został doc. dr Józef Garbacik, prodziekanem prof. Adam Bochnak. Ministerstwo rozporządzeniem z 11 lutego 1952 r. zatwierdziło wyodrębnienie wydziału. W zachowanych protokołach posiedzeń Wydziału Historycznego widoczny był coraz większy wpływ ministerstwa na funkcjonowanie uczelni. Regulowały one praktycznie wszystkie sprawy, szczególnie wiele uwagi poświęcano studentom oraz pracownikom, wdrażając „socjalistyczną dyscyplinę pracy”. W 1952 r. uruchomiono na Wydziale koła naukowe. W opozycji do funkcjonujących od XIX w. studenckich kół naukowych w okresie stalinowskim tworzono nowe, z rozwiniętymi formami nadzoru i z rozdrobnioną strukturą organizacyjną. Zdecydowano więc o powołaniu pięciu kół naukowych: Studenckiego Koła Naukowego Historii Nowożytnej (którego kierownikiem naukowym został dr Józef Buszko, a opiekunem prof. Celina Bobińska); Studenckiego Koła Naukowego Historii Średniowiecznej (z kierownikiem naukowym doc. dr Krystyną Pieradzką i opiekunem prof. Romanem Grodeckim); Studenckiego Koła Naukowego Historii Sztuki Nowożytnej (z kierownikiem naukowym dr. Lechem Kalinowskim i opiekunem doc. dr. Jerzym Szablowskim); Studenckiego Koła Sztuki Średniowiecznej (którego kierownikiem został mgr Józef Lepiarczyk, a opiekunem prof. Adam Bochnak) oraz Koła Naukowego Historii Kultury Materialnej (z kierownikiem mgr. Stanisławem Boratyńskim i opiekunem prof. Rudolfem Jamką). Jednak jeszcze w tym samym roku skomasowano koła naukowe historii sztuki w jedno koło.

W roku akademickim 1952/1953 dziekanem Wydziału Historycznego został prof. Kazimierz Lepszy. Już wówczas toczyły się rozmowy na temat połączenia Wydziału z Wydziałem Filozoficzno-Społecznym. W lutym 1953 r. przyjęto wytyczne pod przyszły Wydział Filozoficzno-Historyczny. Miał się składać z katedry podstaw marksizmu-leninizmu, Instytutu Historycznego, zespołu katedr historii sztuki, zespołu katedr historii kultury materialnej, z katedry teorii i historii muzyki i z zespołu katedr pedagogicznych. Scalenie wydziałów miało charakter polityczny. Nowoutworzony wydział rozpoczął działalność od 1 października 1953 r., a jego dziekanem został prof. Adam Bochnak. Na ponowne usamodzielnienie się Wydziału Historycznego czekano aż czterdzieści lat. Wydarzenia lat 80. spowodowały, że w kwietniu 1984 r. pojawiła się ze strony części historyków koncepcja podziału Wydziału, ostatecznie jednak tylko dwa instytuty – Pedagogiki oraz Religioznawstwa opowiedziały się za podziałem. Sprawę więc odłożono. Do pomysłu podziału powrócono po przełomie 1989 roku. Przeprowadzono wtedy szereg reform w funkcjonowaniu szkolnictwa wyższego i nauki. Wprowadzono autonomię uczelni, w tym prawo do nieskrępowanego wybierania władz oraz możliwość uchwalenia statutu, który nie podlegał już żadnym innym zatwierdzeniem. Autonomia objęła również prawo także ustalania programów studiów i podejmowania decyzji organizacyjnych. Dało to możliwość także swobodnego decydowania o kreowaniu wydziałów.

Wydział tuż przed podziałem z 1992 r. składał się z ośmiu instytutów i dwóch katedr, a mianowicie: Instytutu Archeologii kierowanego przez Kazimierza Godłowskiego, Instytutu Filozofii z dyrektorem prof. Wojciechem Suchoniem, Instytutu Historii z doc. dr. hab. Michałem Pułaskim, Instytutu Historii Sztuki z doc. dr. hab. Adamem Małkiewiczem, Instytutu Pedagogiki z prof. dr. hab. Stanisławem Palką, Instytutu Psychologii z doc. dr. hab. Janem Kaiserem, Instytutu Religioznawstwa z doc. dr. hab. Włodzimierzem Pawluczukiem, Instytutu Socjologii z doc. dr. hab. Tadeuszem Borkowskim, oraz Katedry Etnografii Słowian z doc. dr. hab. Leszkiem Dzięglem i Katedry Historii i Teorii Muzyki z prof. dr. hab. Zygmuntem Szwejkowskim.

Poza chęcią odejścia od decyzji władz komunistycznych z 1953 r., potrzebę podziału wydziału argumentowano względami utylitarnymi, takimi jak na nadmierna liczba członków rady wydziału, przez to była ona mniej operatywna; zbyt duża liczba posiedzeń, zwłaszcza habilitacyjnych; osłabienie kontaktu intelektualnego między członkami rady; postępująca specjalizacja w obrębie kierunków historycznych. Podkreślano, że posiedzenia przybierały głównie charakter administracyjny. Przeciwnicy z kolei podnosili, że są to działania wbrew tradycji, oraz że w naukach pojawiła się tendencja do syntezy poszczególnych dyscyplin, że nowa koncepcja studiów uniwersyteckich zmierza w kierunku likwidacji barier pomiędzy poszczególnymi kierunkami. Zwracano również uwagę na konieczność starań o uzyskanie uprawnień do prowadzenia przewodów na stopnie naukowe przez nowe rady. Ostatecznie Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego na posiedzeniu 19 kwietnia 1991 r. przy 48 głosach za, 18 przeciwnych i 7 wstrzymujących się zdecydowała, że Wydział podzieli się na dwie jednostki – Wydział Filozoficzny i Wydział Historyczny. Tę decyzję po wielu dyskusjach zaaprobował również 26 czerwca 1991 r. Senat Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pracami nad rozłączeniem jednostek kierowali ze strony przyszłego Wydziału Filozoficznego prof. Andrzej Paluch, a Wydziału Historycznego prof. Kazimierz Godłowski. W roku akademickim 1991/1992 przeprowadzono kolejne wybory władz uniwersytetu, dziekanem jeszcze wspólnego wydziału został prof. Władysław Stróżewski, a na prodziekanów wybrano Andrzeja Palucha i Kazimierza Godłowskiego. Ten ostatni zrezygnował, gdyż chciał nadal pełnić funkcję dyrektora Instytutu Archeologii, w związku z tym powołano na jego miejsce doc. dr hab. Beatę Szymańską.

Ostatecznie w skład nowo zorganizowanego w 1992 r. Wydziału Historycznego weszły: Instytut Historii, Instytut Historii Sztuki, Instytut Archeologii, Katedra Historii i Teorii Muzyki oraz Katedra Etnografii Słowian. Lata 90. XX w. przyniosły zmiany w organizacji Wydziału. W 1995 r. w miejsce istniejącej dotąd Katedry Etnografii został powołany Instytut Etnologii, przemianowany następnie na Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej. Ważnym elementem kształtowania się struktury wydziału było przekształcenie 3 czerwca 1999 r. Katedry Historii i Teorii Muzyki w Instytut Muzykologii. W kolejnych latach dzięki współpracy pomiędzy Międzywydziałowym Zakładem Historii i Kultury Żydów w Polsce a Instytutem Historii, doszło do utworzenia w 2000 r. w ramach Wydziału, Katedry Judaistyki. Jej znakomity rozwój w zakresie kadry naukowo-dydaktycznej oraz osiągnięć naukowych spowodował, że przekształcono ją 1 października 2012 r. w Instytut Judaistyki. Tym samym Wydział Historyczny wzbogacił się o szósty Instytut.

Na czele nowego Wydziału Historycznego w kadencji 1992–1996 stanął dr hab. Maciej Salamon, a prodziekanem został dr hab. Andrzej Chwalba. Funkcje w latach 1996–1999 sprawowali, jako dziekan prof. Andrzej Chwalba, a prodziekanami zostali prof. Edward Dąbrowa oraz dr hab. Piotr Kaczanowski. Dziekanem w kadencji 1999–2002 został P. Kaczanowski, a prodziekanami prof. Edward Dąbrowa oraz dr hab. Andrzej Banach. Prof. dr hab. Piotr Kaczanowski w latach 2002–2005 nadal kierował Wydziałem, prodziekanami byli wówczas dr hab. Andrzej Banach, prof. UJ i dr hab. Zofia Fabiańska. W latach 2005–2008 Wydziałem kierowali: dziekan dr hab. Andrzej Banach, prof. UJ oraz prodziekani – ds. ogólnych dr hab. Jan Święch oraz ds. studenckich dr hab. Zofia Fabiańska. W kadencji 2008–2012, na stanowisku dziekana nadal pozostał prof. dr hab. Andrzej Banach, prodziekanem ds. ogólnych został dr hab. Jan Święch, prof. UJ, a ds. studenckich dr hab. Małgorzata Smorąg-Różycka. Kolejna kadencja 2012–2016 przyniosła zwycięstwo dr. hab. Janowi Święchowi, prof. UJ, który kierował Wydziałem przy współpracy prodziekanów: ds. ogólnych prof. dr. hab. Stanisławem Sroką oraz ds. studenckich dr hab. Małgorzatą Smorąg-Różycką. W kolejnych wyborach władz dziekańskich na lata 2016–2020 dziekanem pozostał prof. dr hab. Jan Święch. Prodziekanami zostali ds. ogólnych prof. dr hab. Stanisław Sroka oraz ds. studenckich dr hab. Judyta Rodzińska-Nowak. Wybory władz na kadencję 2020–2024 zakończyły się sukcesem prof. dr. hab. Stanisława Sroki, który przyjął godność dziekana, a współpracowali z nim jako prodziekani: ds. ogólnych dr hab. Sławomir Sprawski, prof. UJ i ds. studenckich dr hab. Judyta Rodzińska-Nowak, prof. UJ. W kadencji, 2024–2028 na czele Wydziału Historycznego nadal stoi prof. dr hab. Stanisław Sroka, prodziekanami wybrano: ds. ogólnych dr. hab. Sławomira Sprawskiego, prof. UJ, a do spraw studenckich dr hab. Annę Jakimyszyn-Gadochę.

Na początku lat 90. na Wydziale Historycznym zatrudnionych było 10 profesorów zwyczajnych, 26 profesorów nadzwyczajnych, 4 docentów, 13 doktorów habilitowanych, 28 doktorów, 31 magistrów oraz 10 pracowników naukowo-badawczych i inżynieryjno-technicznych oraz 31 pracowników administracji, służby bibliotecznej i obsługi. Na początku XXI w. struktura zatrudnionych na Wydziale pracowników naukowo-dydaktycznych zmieniła się znacząco. Na wydziale pracowało 18 profesorów zwyczajnych, 18 nadzwyczajnych (w tym jeden bez tytułu), 3 docentów, 29 adiunktów z habilitacją, 59 adiunktów z doktoratem, 3 starszych wykładowców (dwóch z doktoratem i jednego bez stopnia), 17 asystentów, w tym 13 z doktoratami. Na wydziale było zatrudnionych zaledwie czterech magistrów. Systematycznie następuje wzrost liczby awansów naukowych oraz zwiększa się liczba pracowników zatrudnionych na stanowiskach nauczycieli akademickich – w 2024 r. było ich 197, a ponadto 55 pracowników nie będących nauczycielami.

Od momentu wydzielenia Wydział Historyczny kształcił studentów na czterech kierunkach. W Instytucie Archeologii istniały specjalizacje z archeologii powszechnej i archeologii śródziemnomorskiej. W Instytucie Historii funkcjonowały studia stacjonarne oraz zaoczne, ze specjalizacjami nauczycielską i archiwalną. Przygotowano również program specjalizacji samorządowej, który na krótko uruchomiono w roku akademickim 1993/1994. Kształcono również historyków sztuki, muzykologów, a także etnologów. Istniało Wydziałowe Studium Doktoranckie oraz studia podyplomowe z historii oraz muzealnictwa. W Instytucie Historii Sztuki pracownicy prowadzili również zajęcia dla Uniwersytetu Trzeciego Wieku i Uniwersytetu Otwartego. W kolejnych latach znacznie poszerzano ofertę edukacyjną, związane to było z wprowadzeniem dwustopniowego systemu studiów oraz opracowaniem punktowego systemu oceny programów dydaktycznych dostosowanych do norm europejskich ECTS po podpisaniu Deklaracji Bolońskiej w 1999 r. Pozwoliło to na powstawanie nowych specjalności w ramach poszczególnych dziedzin oraz zaoferowanie studiów licencjackich, magisterskich w systemach stacjonarnym i zaocznych oraz studiów trzeciego stopnia, a także studiów podyplomowych. Studia niestacjonarne zostały wygaszone 2019/2020.

Na początku XXI w. na wydziale pojawiały się specjalności takie jak Cywilizacje Bliskiego i Środkowego Wschodu, Mediteraneistyka, Dzieje i Kultura Bałkanów, oraz Historia i Kultura Żydów w Katedrze Judaistyki. Jako studia podyplomowe prowadzono kierunki: historia, historia Polski i świata w drugiej połowie XX wieku, edukacja obywatelska, studia w zakresie Europy Wschodniej, a w Katedrze Judaistyki zajęcia „Od starożytnego do współczesnego Izraela” „Wiedza o Holokauście” oraz „Żydowski świat. Historia, religia, kultura, dziedzictwo„ i „Żydowski Kraków. Historia, religia, kultura, dziedzictwo”. W Instytucie Etnologii uruchomiono podyplomowe studia muzeologiczne, które nadal cieszą się niesłabnącym powodzeniem. W Instytucie Muzykologii prowadzono „Historię muzyki dla nauczycieli szkół muzycznych”. W latach 2005–2011 w Instytucie Historii Sztuki funkcjonowały podyplomowe muzealnicze studia kuratorskie pod kierownictwem prof. Andrzeja Szczerskiego. Studia te były pionierskim w Polsce programem edukacyjnym dla kuratorów sztuki współczesnej. Obecnie w Instytucie Historii kandydatom proponuje się cztery specjalizacje na studiach historycznych: nauczycielską, archiwistyczną, antropologiczną, dziedzictwo historyczne i edytorstwo źródeł. W Instytucie Historii Sztuki studia I i II stopnia z historii sztuki oraz ochrony dóbr kultury. Oferta Wydziału obejmuje też studia z zakresu Etnologii i Antropologii Kulturowej, Judaistyki, Archeologii i Muzykologii. W roku 2024 na wydziale studiowało 1561 studentów na studiach stacjonarnych oraz 54 na studiach podyplomowych muzeologicznych. Studia można kontynuować w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych.

            Studenci mają możliwość rozwijania swoich zainteresowań badawczych w kołach naukowych. Na Wydziale Historycznym istnieje Koło Naukowe Historyków Studentów UJ (działające od 1892 r., z przerwami na lata 1939–1945 oraz 1950–1957 oraz stan wojenny w 1981 r.). Wydawane są czasopisma „Studenckie Zeszyty Historyczne” i „Societas Historicorum”. Działa Koło Naukowe Studentów Historii Sztuki odwołujące się swymi początkami do Klubu Estetyków Stanisława Wyspiańskiego z 1887 roku. Długą tradycję posiada Koło Naukowe Studentów Archeologii, którego początki sięgają roku akademickiego 1908/1909, a formalnie zostało zorganizowane w 1929 r. Od 2003 r. młodzi archeologowie wydają czasopismo „Menhir”. Działają także Koło Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej (czasopismo „TO ZALEŻY”) oraz Koło Naukowe Studentów Muzykologii (od 2008 r. ukazuje się „Kwartalnik Młodych muzykologów UJ”). Od 2001 roku działa również Koło Naukowe Studentów Judaistyki (obecnie funkcjonujące pod nazwą Koło Naukowe Studentów Instytutu Judaistyki UJ). Od początku swojego istnienia Koło wydawało periodyk naukowy „Słowik - דער סאָלאָויי - הזמיר" („Słowik - haZamir - Der Solowej"), obecnie wydawany jest pod tytułem „Judaista". Ponadto w Instytucie Historii Sztuki funkcjonuje Akademickie Koło Studentów Ochrony Dóbr Kultury UJ.

W celu polepszenia oferty dydaktycznej Wydział brał udział w międzynarodowych programach dydaktycznych Leonardo da Vinci i Tempus. Współcześnie na wydziale możliwe są wyjazdy studentów, doktorantów i pracowników naukowych w ramach programów Socrates Erasmus, CEEPUS, sieci akademickich i umów partnerskich z zagranicznymi ośrodkami. Studenci Instytutu Historii UJ mają możliwość wyjazdu na studia do Francji na mocy porozumienia z Uniwersytetem w Orleanie. Oferta jest przeznaczona dla studentów I roku studiów magisterskich, których temat pracy magisterskiej w jakimś stopniu dotyczy dziejów Francji. W ramach studiów na II roku studiów magisterskich mogą studiować jeden lub dwa semestry w Orleanie i uzyskać podwójny dyplom ukończenia obu Uczelni. Warunkiem wyjazdu jest znajomość języka francuskiego co najmniej na poziomie B2. Ponadto od 2015 r. w Instytucie Historii organizowane są wyjazdy naukowe do Belgii, w których udział biorą studenci uczestniczący w prowadzonych przez dr. Rafała Szmytkę kursach dotyczących mikrohistorii w epoce nowożytnej. Odbywają się one w ścisłej współpracy z Universiteit Antwerpen, a w szczególności z profesorem Guido Marnefem. Wyjazdy te realizują dwa zasadnicze cele: rozwijają wyniesioną z zajęć w Polsce wiedzę o historii miasta i wprowadzają ją w bezpośredni kontekst przedmiotu rozważań oraz aktywizują studentów, którzy biorą udział w międzynarodowym sympozjum odbywającym się na Universiteit Antwerpen poświęconym wybranym aspektom historii miejskiej. Stronę belgijską reprezentują studenci realizujący kurs prowadzony przez prof. Guido Marnefa pt.: Cultuurgeschiedenis: Nieuwe Tijd.